Dr. Murat Balaban, PhD
Türkiye Sağlık Vakfı Başkanı

Çitlekçi Halka Arzı Üzerinden Bir Soru: Halka Arz Sadece Finansal Bir Değer midir?

Bir şirket halka arz edildiğinde aslında ne halka arz edilmektedir?

• Hisseleri mi?
• Finansal tabloları mı?
• Kârlılık beklentisi mi?
• Büyüme hedefleri mi?

Yoksa bütün bunların ötesinde, şirketin topluma sunduğu bir yaşam biçimi, bir değer anlayışı ve bir gelecek vizyonu da halka arzın parçası mıdır?

Ben ikinci yaklaşımın artık çok daha fazla konuşulması gerektiğine inanıyorum.

Çünkü bugün büyük şirketlerin topluma karşı sorumluluğunu yalnızca “kâr ediyor mu?” sorusuyla değerlendirmek bana göre artık yeterli değildir.

Elbette kârlılık önemlidir.

Şirket kâr etmiyorsa yatırım yapamaz, büyüyemez, istihdam sağlayamaz. Hissedarına değer yaratamaz.

Ancak şu soruyu sormamız gerekiyor:

Bir şirket yalnızca para kazanıyorsa, topluma gerçekten değer üretmiş oluyor mu?

Bence hayır.

➡️ Bir şirketin bilançosu iyi olabilir. Peki ya toplumsal bilançosu?

Bir şirketin bilançosu son derece güçlü olabilir.

• Cirosu büyüyebilir.
• Kârı artabilir.
• Mağaza sayısı çoğalabilir.
• Hisse fiyatı yükselebilir.

Ancak aynı şirketin toplum üzerindeki etkisi ne kadar olumlu?

Çalışanlarına ne katıyor?

Tüketicisine ne katıyor?

Çocukların geleceğine ne katıyor?

Sağlıklı yaşam kültürüne ne katıyor?

Çevreye ne katıyor?

Üreticiye ne katıyor?

Topluma güven veriyor mu?

İnsanların yaşam kalitesini yükseltiyor mu?

İşte artık şirket değerini bu sorularla birlikte konuşmamız gerektiğini düşünüyorum.

Çünkü finansal bilanço şirketin parasal durumunu gösterir; toplumsal bilanço ise toplumdaki gerçek karşılığını.

Geleceğin güçlü şirketleri her iki bilançoyu da yönetmek zorunda kalacak.

➡️ Çitlekçi örneği bize ne söylüyor?

Bu konuyu çok somut bir örnek üzerinden düşünelim.

Türkiye'de kuruyemiş denildiğinde akla gelen büyük markalardan biri olan Çitlekçi'yi ele alalım.

Çitlekçi gibi geniş mağaza ağına sahip, milyonlarca tüketiciyle temas eden bir markanın önünde yalnızca ticari değil, aynı zamanda toplumsal bir fırsat olduğunu düşünüyorum.

Çünkü kuruyemiş dediğimiz ürün grubu, sağlıklı beslenme, dengeli beslenme ve doğru atıştırmalık kültürüyle ilişkilendirilebilecek çok güçlü bir alandır.

Şimdi bir Çitlekçi mağazasına girdiğinizi düşünün.

• Kuruyemişler...
• Kuru meyveler...
• Atıştırmalıklar...
• Doğal ürünler...

Beslenmeyle ilişkili ürünler...

⚠️ Ve ardından kasaya geldiğinizde sigara ürünleriyle karşılaşıyorsunuz.

Burada özellikle altını çizmek istediğim nokta şudur:

Ben burada Çitlekçi'nin herhangi bir yasal düzenlemeye aykırı davrandığını söylemiyorum.

Mesele hukuki uygunluk değil.

Mesele marka vizyonu ve toplumsal değer.

Çünkü bana göre asıl soru şu:

Kuruyemiş ve sağlıklı beslenme algısıyla büyüyen bir marka, isterse toplum sağlığı konusunda daha büyük bir hikâye yazamaz mı?

Elbette yazabilir.

Hatta çok daha güçlü bir hikâye yazabilir.

“Sigara da satıyorum” demek yerine ✅“sağlıklı yaşamı destekliyorum” demek 

Bir şirketin önünde her zaman iki seçenek vardır.

Birincisi:

“Piyasada ne satılıyorsa onu satarım.”

İkincisi:

“Piyasayı dönüştürürüm.”

Birincisi ticarettir.

İkincisi ise marka liderliğidir.

Çitlekçi gibi büyük bir markanın yalnızca kuruyemiş satan bir perakende zinciri olarak kalması elbette mümkündür.

Ama başka bir seçenek daha vardır.

Kendisine şu misyonu koyabilir:

“Biz Türkiye'de sağlıklı atıştırmalık kültürünün gelişmesine öncülük edeceğiz.”

İşte o zaman mesele yalnızca kaç mağaza açıldığı olmaktan çıkar.

Şirketin topluma verdiği mesaj değişir.

➡️ Bir halka arz hikâyesi böyle kurulamaz mı?

Diyelim ki böyle bir şirket halka arz ediliyor.

Yatırımcı sunumunun ilk bölümünde klasik rakamlar var:

• Ciro:
• Kârlılık:
• EBITDA:
• Mağaza sayısı:
• E-ticaret büyümesi:
• Pazar payı:

Bunların hepsi gerekli.

Ama bir bölüm daha olduğunu düşünelim:

“Topluma Katkımız”

Ve burada şirket şunları açıklıyor:

• 10 milyon kişiye sağlıklı beslenme farkındalığı ulaştıracağız.
• Çocuklara yönelik sağlıklı atıştırmalık eğitimleri düzenleyeceğiz.
• Ürün içeriklerinde maksimum şeffaflık sağlayacağız.
• Yerli üreticiyi destekleyeceğiz.
• Sürdürülebilir tarım projelerine yatırım yapacağız.
• Sağlıklı yaşam konusunda bilimsel kuruluşlarla ortak projeler geliştireceğiz.
• Mağazalarımızı sağlıklı yaşam farkındalığının iletişim noktalarına dönüştüreceğiz.

Ve belki daha da önemlisi:

“Sigara ve benzeri ürünlerin satışından elde edilecek ticari geliri değil, toplum sağlığına yapacağımız katkıyı marka değerimizin bir parçası olarak görüyoruz.”

İşte o zaman şirket sadece hisse arz etmiyor.

Bir vizyon arz ediyor.

➡️ Yatırımcı gerçekten sadece kâra mı bakıyor?

Bence burada yatırımcı algısını da yeniden düşünmeliyiz.

Bir yatırımcı neden bir şirkete ortak olur?

Elbette para kazanmak için.

Fakat özellikle uzun vadeli yatırımcı açısından şirketin itibarı, sürdürülebilirliği, tüketici sadakati, çalışan bağlılığı, kurumsal yönetimi ve toplumsal kabulü de şirketin gelecekteki performansını etkileyen unsurlardır.

Dolayısıyla yatırımcı açısından soru yalnızca:

“Bu şirket bugün ne kadar kazanıyor?”

olmamalıdır.

Şu da sorulmalıdır:

“Bu şirket 10 yıl sonra neden hâlâ güçlü olacak?”

İşte burada toplumsal değer devreye giriyor.

Çünkü toplumun güvenini kazanmış bir şirket ile yalnızca satış rakamları yüksek olan bir şirket aynı şey değildir.

➡️ Marka değeri artık sadece reklamla oluşmuyor

Eskiden büyük markaların gücü büyük ölçüde reklam bütçeleriyle ölçülürdü.

Bugün ise tüketici çok daha sorgulayıcı.

Bir markanın ne sattığı kadar;

• neye inandığına,
• neyi desteklediğine,
• neyi reddettiğine,
• topluma nasıl davrandığına

bakıyor.

Dolayısıyla şirketlerin önünde yeni bir rekabet alanı ortaya çıkıyor:

“Daha fazla satış” rekabetinden “daha fazla değer” rekabetine geçiş.

Ben bunun özellikle sağlık alanında faaliyet gösteren şirketlerde çok daha belirgin hale geleceğini düşünüyorum.

➡️  Toplumsal değer, kârın alternatifi değildir

Burada yanlış anlaşılmaması gereken çok önemli bir nokta var.

Ben şirketlerin kâr etmesine karşı değilim.

Tam tersine.

Güçlü şirketler kâr etmelidir.

Çünkü kârlılık şirketin yaşamını sürdürmesini sağlar.

Ancak şirketin bütün varlık sebebini kâra indirgemek de doğru değildir.

Şirket:

kâr + güven + itibar + sosyal etki + sürdürülebilirlik + toplumsal fayda

üretebiliyorsa, gerçek anlamda güçlü bir kurumsal değer yaratmış olur.

Bana göre geleceğin şirket değerlemesi de giderek bu bütünlük üzerinden yapılacaktır.

✅ Bir gün şirketlerin “sağlık bilançosu” da olabilir

Belki bugün kulağa farklı geliyor.

Ama neden olmasın?

Bir şirketin finansal bilançosunun yanında:

• Toplumsal Etki Raporu
• Çalışan Refahı Raporu
• Çevresel Etki Raporu

ve özellikle insan yaşamına doğrudan dokunan şirketler için:

Toplum Sağlığı Etki Raporu

hazırlanamaz mı?

• Bir şirket yılda kaç kişiye ulaştığını ölçüyorsa, neden topluma ne kadar sağlık değeri kattığını da ölçmesin?
• Bir perakende şirketi kaç mağazası olduğunu açıklıyorsa, neden sağlıklı ürünlerinin toplam satış içindeki oranını da açıklamasın?
• Bir gıda şirketi cirosunu açıklıyorsa, neden sağlıklı beslenme konusunda yaptığı yatırımın büyüklüğünü de açıklamasın?

Bence artık bunları konuşmanın zamanı geldi.

✅ Türkiye'nin büyük markaları sadece Türkiye'nin değil, toplumun da markalarıdır

Bir şirket büyüdükçe sorumluluğu da büyür.

10 mağazası olan bir şirket ile 1.000 mağazası olan şirketin toplumsal etkisi aynı değildir.

Milyonlarca kişiye ulaşan bir marka, aslında milyonlarca insanın günlük yaşamına dokunmaktadır.

Bu nedenle büyük şirketlerin kendilerine şu soruyu sorması gerektiğini düşünüyorum:

“Biz büyürken toplum da bizimle birlikte büyüyor mu?”

Eğer cevap evetse, orada gerçek bir kurumsal başarı vardır.

➡️  Halka arz, topluma verilmiş bir söz olabilir

Ben halka arz kavramına artık biraz daha farklı bakılması gerektiğini düşünüyorum.

Halka arz yalnızca:

“Şirketimizin hisselerini satın alın.”

demek değildir.

Aynı zamanda:

“Şirketimizin geleceğine ortak olun.”

demektir.

O halde şirketin geleceği yalnızca finansal olmamalıdır.

Toplumsal bir geleceği de olmalıdır.

Bir şirket halka açılırken yalnızca finansal tablolarını değil;

• değerlerini,
• etik anlayışını,
• topluma katkısını,
• çevresel sorumluluğunu,
• çalışan politikasını,
• tüketiciye verdiği sözü

ve gelecek vizyonunu da halka açmalıdır.

➡️  Belki de geleceğin yatırımcısı şu soruyu soracak:

“Bu şirket bana ne kadar kazandıracak?”

Evet.

Ama bunun yanına bir soru daha gelecek:

“Bu şirket topluma ne kazandıracak?”

İşte o zaman yatırım anlayışımız da şirket anlayışımız da değişmeye başlayacak.

Çünkü uzun vadede toplumun kaybettiği bir sistem içerisinde şirketlerin sürekli kazanması mümkün değildir.

• Şirket kazanırken toplum da kazanmalı.
• Yatırımcı kazanırken tüketici de kazanmalı.
• Marka büyürken sağlık da büyümeli.

Ve bana göre gerçek anlamda değerli halka arz tam olarak budur.

Bir şirketin hisselerini halka arz etmesi kolaydır.

✅ Asıl mesele, şirketin değerlerini de halka arz edebilecek kadar güçlü bir vizyona sahip olmasıdır.

Türkiye Sağlık Vakfı olarak bizim bakış açımız da budur:

Sağlık yalnızca hastanelerde konuşulacak bir konu değildir.

Sağlık;

• gıdada,
• tarımda,
• perakendede,
• turizmde,
• teknolojide,
• sporda,
• kozmetikte,
• finansta,

hatta sermaye piyasalarında bile konuşulmalıdır.

Çünkü sağlık, bir sektör değil;

toplumun bütün ekonomik ve sosyal hayatını ilgilendiren ortak bir değerdir.

Ve artık şirketlerin de kendilerine şu soruyu sormalarının zamanı gelmiştir:

“Biz sadece ne kadar para kazanıyoruz?” değil;

“Biz bu topluma nasıl bir hayat sunuyoruz?”

Bence geleceğin en değerli şirketleri, bu iki soruya aynı anda güçlü cevap verebilen şirketler olacaktır.

Dr. Murat Balaban (Ph.D)
Türkiye Sağlık Vakfı Başkanı