Eski ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) Direktörü, epidemiyolog ve küresel halk sağlığı lideri Dr. William Foege, MD, MPH, 24 Ocak 2026 tarihinde 89 yaşında hayatını kaybetti. Foege, modern halk sağlığı tarihinin en büyük başarılarından biri olarak kabul edilen çiçek hastalığının dünya çapında yok edilmesinin mimarları arasında yer aldı.

Halk Sağlığında Ahlaki Sorumluluk: William Foege’nin Mirası

1977–1983 yılları arasında CDC Direktörü olarak görev yapan Foege, daha sonra Task Force for Global Health’in kurucu ortaklarından biri, Carter Center’ın 1986–1992 yılları arasında yürütme direktörü ve Emory Üniversitesi Rollins School of Public Health’te Profesör Emeritus olarak halk sağlığı alanında etkisini sürdürdü. Aynı zamanda Gates Vakfı’na danışmanlık yaptı.

Çiçek hastalığını durduran strateji: “Halka aşılama”

Dr. Foege, özellikle 1966 yılında Nijerya’da CDC Epidemic Intelligence Service (EIS) görevlisi olarak çalışırken geliştirdiği yaklaşım ile tanındı. O dönemde CDC ve Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) temel yaklaşımı kitlesel aşılama idi. Ancak Foege ve meslektaşları, sınırlı aşı stoğu nedeniyle farklı bir yol izlemek zorunda kaldı.

2011 yılında yayımlanan House on Fire adlı kitabında bu süreci şöyle anlattı:

“Standart yanıt, belirli bir yarıçap içindeki herkesi aşılamaktı. Ancak elimizde bu kadar aşı yoktu. Sınırlı aşıyı en verimli şekilde nasıl kullanabilirdik?”

Doğu Nijerya’daki Ovirpua köyünde ortaya çıkan salgın sırasında Foege ve bir meslektaşı, telsiz (ham radio) aracılığıyla bölgedeki misyonerlerle iletişime geçti. Misyonerlerin pazar alışkanlıkları, aile bağları ve seyahat rotalarına dair bilgileri, virüsün yayılmış olabileceği köylerin tahmin edilmesini sağladı.

24 saat içinde dört enfekte köy tespit edildi ve bu köylerde yaşayanlar derhal aşılandı. Ardından, virüsün kuluçkada olabileceği düşünülen 15 millik yarıçap içindeki üç köy daha aşılandı.

Sonuç çarpıcıydı:

“Çiçek hastalığı iki köyde zaten kuluçkadaydı. Ancak ilk vakalar ortaya çıktığında herkes aşılanmıştı ve hastalık o kadar hızlı yok oldu ki biz bile şaşırdık.”

Bu yaklaşım, daha sonra CDC ve WHO tarafından benimsenerek küresel eradikasyon stratejisinin temeli haline geldi.

300 milyon ölümle sonuçlanan bir hastalığın sonu

20. yüzyılda yalnızca çiçek hastalığı nedeniyle yaklaşık 300 milyon insan hayatını kaybetti. Ancak 1977’de Somali’de görülen son doğal vaka ve 1978’de İngiltere’de kaydedilen son ölümün ardından WHO, 8 Mayıs 1980’de dünyayı resmen çiçek hastalığından arınmış ilan etti.

CIDRAP Direktörü Dr. Mike Osterholm, Foege için şu ifadeleri kullandı:

“Onun liderliğinde, milyonlarca can alan bir hastalık brute force ile değil; yaratıcılık, bilimsel titizlik, toplum katılımı ve dünyanın en kırılganlarını koruma kararlılığıyla sona erdirildi.”

Foege, bu yaklaşımı orman yangınlarıyla mücadeleye benzetiyordu:

“Yangını her yere su dökerek değil, doğrudan yangının olduğu noktayı çevreleyerek söndürürsünüz. Biz de virüsün nerede olduğunu bulup etrafını aşıyla sardık.”

HIV/AIDS ve CDC yılları

Foege, Jimmy Carter ve Ronald Reagan dönemlerinde CDC Direktörü olarak görev yaptı. Görev süresinde, halk sağlığının en belirsiz dönemlerinden biri olan HIV/AIDS’in ortaya çıkışına tanıklık etti.

1994’te verdiği bir röportajda bu süreci şöyle anlattı:

“Ne olduğunu bilmiyorduk. Ama bunun beklediğimizden çok daha büyük bir sorun olduğunu hemen fark ettik.”

CDC, 1983 yılında HIV/AIDS’e ilişkin ilk korunma bilgilendirmelerinden bazılarını onun liderliğinde yayımladı.

Aşılar, çocuklar ve Gine kurdu hastalığı

CDC sonrası dönemde Foege, Task Force for Child Survival’ın (bugünkü adıyla Task Force for Global Health) kuruluşunda yer aldı. Bu girişim sayesinde 1990 yılına gelindiğinde dünya çocuklarının %80’i en az bir aşıya erişmişti.

Carter Center’daki çalışmaları ise Gine kurdu hastalığının eradikasyonu üzerine yoğunlaştı. 1986’da yılda 3,5 milyon vaka görülen hastalık, 2024 itibarıyla sadece 15 vakaya kadar düştü.

Carter Center açıklamasında şu ifadeler yer aldı:

“Dr. Foege’nin liderliği sayesinde Gine kurdu hastalığı, çiçek hastalığından sonra yok edilen ikinci insan hastalığı olmaya çok yakındır.”

Bir liderden fazlası: Mentor, ilham kaynağı

2012 yılında Başkanlık Özgürlük Madalyası ile onurlandırılan Foege, meslektaşları tarafından yalnızca bir yönetici değil, aynı zamanda bir mentor olarak tanımlandı.

Task Force CEO’su Patrick O’Carroll:

“Ne zaman konuşsa, bu mesleği neden seçtiğimizi hatırlatırdı.”

Eski CDC Baş Tıp Sorumlusu Dr. Debra Houry ise şu sözlerle özetledi:

“Dr. Foege, halk sağlığının en savunmasız olanları korumaya yönelik ahlaki bir sorumluluk olduğuna inanıyordu.”